پاشمایێن مروڤێن كه‌ڤنن ، شاهدو پێناسێن ملله‌تانه‌ ، رویێ گه‌شێ شارستانیه‌تێنه‌ ،ئاوێنه‌كا روهن و ئاشكرایه‌ دیروكا مروڤایه‌تىیێ بشێوه‌كێ پر ژیار خویا دكه‌ن ،شوینوار به‌لگێن شارستانیه‌تا نه‌ته‌وایه‌تىنه‌ ملله‌تێ كورد ژى مینا هه‌ر ملله‌ته‌كێ ڤێ جیهانا به‌رین شوینوارێن خو یێن دێرین هه‌نه‌ ،كوردستان لاندكا شارستانیه‌تێن ناڤدار بو و هه‌ر لسه‌ر خاكێ وێ مروڤ گه‌هه‌شتىیه‌ رامانا چاندنێ و ئاڤاكرنێو خودانكرنا ئاژه‌لا ، ئه‌ڤ راستى یه‌ ژى بویه‌ ئه‌گه‌را هندێ كو ب هزاره‌ها جهێن شوینوارى ل پارێزگه‌ها مه‌ هه‌بن و شوینوارێن چارستین كو جهه‌ك ژڤان جهێن شوینوارى یه‌ تێت هژمارتن بگرنگ ترین شوینوار كو هاتى یه‌ ڤه‌دیتن ل سه‌رانسه‌ى ده‌ڤه‌رێ ئه‌ڤا ل خارێ ژى پخته‌كه‌ ل سه‌ر ڤى شوینوارى

1- ناڤ
ناڤێ ڤى جهى كوردى یه‌ ژدوو په‌یڤا پێك هاتى یه‌ په‌یڤا ئێكێ (چار) كو واتا وێ ژماره‌ چاره‌ و په‌یڤا دووێ ستون ئان ستین هه‌ردوو په‌یڤ پێكڤه‌ ناڤێ ڤى جهى پێك تینیت كو ژ سه‌خله‌تێن په‌رستگه‌ها چارستونى ل جهێ چارستون هاتى یه‌ وه‌رگرتن .

2- ڤه‌كولینێن ئه‌كیولوجى ل ڤى جهى
رێڤه‌به‌رى یا شوینوارێن دهوكێ رابویه‌ ب ڤه‌كولینێ ئه‌كیولوجى ل ڤى جهى بسه‌روكاتى یا شوینوارناس حسن أحمد قاسم ل 17/7/2006 تاكو 24/11/2006 ڤان ڤه‌كولینا ئه‌نجامێن گرنگ هه‌بون بو جارا ئێكێ ب به‌لگێن زانستى چه‌ندین خه‌له‌كێن به‌رزه‌ ژدیروكا گه‌لێ كورد هاتن ئاشكراكرن

  

3- گرنگى یا ڤى جهى
ئه‌م دكارین بێژین كو به‌لگێن هاتین ئاشكراكرن ل ڤى جهى دێ ده‌ستپێكا دانا شنگستێن ئنسكوبیدیا شارستانیه‌تا كوردو كوردستانێ بیت لسه‌ر شێوازه‌كێ زانستى و ئه‌ڤ شوینواره‌ پێناس و شارستانیه‌تا ملله‌تى كورد به‌رچاڤ و خویا دكه‌ت بو هه‌ركه‌سه‌كى دسه‌لمیننن كو بابكالێن كوردا ژى هزا خویا تایبه‌ت هه‌بو ل سه‌ر گه‌ردونى و ژیانێ و مرنێ وكورد خودان هزره‌كا سه‌ربخوبون وپشكه‌كا گرنگ به‌رنیاسن ژ بنه‌مالا ئاریایى یا .

 


شوینوارێن جهێ چارستون ( برێنن نه‌خشێ شوینوارین چارستین )


4- په‌رستگه‌هێن ئاگرى
سێ جورێن په‌رستگه‌ها ل ڤى جهى هاتینه‌ ده‌ست نیشان كرن :-

أ‌- په‌رستگه‌هێن ڤه‌كرى (3A,3B,3C,3D,3E)
تاكو نوكه‌ پێنج په‌رستگه‌هێن ڤه‌كرى ل ڤى جهى هاتینه‌ دیتن بگشتى ئه‌ڤ په‌رستگه‌هه‌ دڤه‌كرى و بێ دیوارن بانن دكه‌ڤرارا هاتینه‌ كولان و چه‌ند ئاگردان و كوچك دناڤ دانه‌ .

ب‌- په‌رستگه‌هێن ئاڤاكرى (6,7)
دوو په‌رستگه‌هێن ئاڤاكرى ب به‌رو كسلا كو هیشتا دیوارێن وان ماینه‌ ل ڤى جهى هاتى نه‌ دیتن په‌رستگه‌هه‌كێ ژوان چار كوچك ل گه‌ل چه‌ند عمبارێن خولیا پیروز تێدانه‌ په‌ستگه‌ها دى ژى دوو عمبارێن خولى یێ تێدانه‌

 

ج- په‌رستگه‌ها چارستونى (11)
ئه‌ڤ په‌رستگه‌هه‌ دكه‌ڤرى را هاتى یه‌ نكراندن بئاوایه‌ ئه‌ندازه‌یى نێزیك چارگوشه‌یى به‌رێ هه‌رگوشه‌كێ ڤێ په‌رستگه‌هێ ل ئاله‌كێ سه‌ره‌كى یه‌ (باكور،باشور، روژ هه‌لات ،روژ ئاڤا ) ل نیڤه‌راستا ڤێ په‌رستگه‌هێ سه‌كویه‌كا چاگوشى هه‌یه‌ كو چارستون ل سه‌ر هه‌ر چار گوشێن وێنه‌ و لناڤه‌ندا وێ ئاگر تات هه‌لكرن ، هه‌روه‌سا جوه‌كا ئاڤێ ل سێ ئالێن ڤێ په‌رستگه‌هێ هاتى یه‌ كولان .

 

5- سه‌كویێن ئاگرى (5A,5B)
دوو سه‌كوێن ئاگرى ل ڤى جهى هاتى نه‌ دیتن هه‌ر سه‌كویه‌ك ژ چار پایا پێك تێت دكه‌ڤرى را هاتى نه‌ كولان ل بانێ سه‌كه‌یێژى ئاگردان هاتىیه‌ نكراندن .

 

6- توخمه (8)
ل ڤه‌ جهى توخمه‌ك هاتى یه‌ ئاشكراكرن بشێوه‌كێ لاكێشه‌ هاتى یه‌ نكراندن مرى ل سه‌ر ل به‌ر هه‌تاڤێ تاتن دانان..

7- جهێ سوما (13)
سوما بكوردى ئان هوما ب فارسى ئه‌و شرابه‌ یا تاته‌ دستكرن ل جهێن ئاینى یێن زرادشتى و تات بكار ئینان درێو ره‌سمێن وان دا ل ڤى جهێ سوما لێ تات درستكرن هاتى یه‌ ئاشكرا كرن دكه‌ڤرى را هاتى یه‌ كولان .

 

8- ناوسكێن كاهنا (9A,9B,9C,9D)
چار ناوكێن كاهنا ل ڤى جهى هاتى نه‌ دیتن ئه‌ڤ ناوسكه‌ تاتن بكا ئینا ژلایێ وان كاهنێن رادبون ب هه‌لكرنا ئاگرێن پیرز و رێو ره‌سمێن ئاینێ زه‌راده‌شتى .


9- جوێن ئه‌ناهیتا (1A,1B)
دوو جوێن ئاناهیتا ل ڤى جهى هاتىنه‌ ئاشكراكرن هه‌ردوو جو دكه‌ڤرى را هاتینه‌ كولان .


10- هیمایێن خوداوه‌ندا
سێ هیمایێن خوداوه‌ندا ل سه‌ر كه‌ڤرێن ڤى جهى هاتى نه‌ نه‌خشاندن
أ‌- هه‌یڤ هاتى نه‌خشاندن بوێنێ هه‌یڤا چارده‌ شه‌ڤى جنكى ل وى چاخێ هه‌یڤێ ده‌ستهه‌لاتا ئه‌هریمانى كێم دبیت و هه‌یڤ بنوها خو شه‌ڤێن تارێ رون دكه‌ت .
ب‌- ستیر هیمایێ ئه‌ناهیتا .
ج- زائد هیمایێ میترا


11- قه‌نته‌ره (10)

ل ڤى جهێ شوینوارى قه‌نته‌ره‌ك هاتى یه‌ كولان دكه‌ڤرى را بدریژى 11 مترا ئه‌ڤ قه‌نته‌ره‌ مروڤى دگه‌هینیت په‌رستگه‌ها چارستون .


د.حسن أحمد قاسم